BİYOMLAR
Geniş bir bölgede ya da bir kıtanın önemli bir kısmında bulunan ve baskın vejetasyona göre sınıflandırılan alan; biyosferin aynı iklim koşullarının ve aynı bitki örtüsünün egemen olduğu çok geniş bölümü. Yeryüzü, biyom adı verilen ana ekolojik bölgelere ayrılmıştır. Biyomların her biri kendi karakteristik mevsimlerine, gün uzunluğuna, yağış düzenine ve sıcaklık aralığına sahiptir.
A - CANLILARIN COĞRAFİK DAĞILIMINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER;
- Türün dağılımı : Güneş ışığı, sıcaklık, toprak, su ve mineraller
- Davranış ve habitat seçimi: Canlılar kendilerine uygun alanlarda yaşarlar şartlar bozulduğunda kendilerine uygun alanlara giderler. Örnek: Kuşların göçleri.
- Biyotik ( Canlı ) faktörler: Mikroorganizma, mantarlar, bitkiler, hayvanlar.
- Abiyotik Faktörler: Sıcaklık, su, güneş ışığı, toprak ve rüzgar.
B - BİYOM VE EKOSİSTEM ARASINDAKİ İLİŞKİ;
Geniş coğrafik bölgelerdeki ekosistem tipleri biyomları oluşturur. Her biyomda kendine özgü bitki ve hayvan toplulukları yaşamaktadır. En büyük ekosistem ekosferdir.
1. KARASAL BİYOMLAR 2. SUCUL BİYOMLAR
a) Orman biyomları a) Tatlı su biyomları
- Tropikal Yağmur ormanları - Göl biyomları
- Ilıman bölge yaprak döken ormanları - Akarsu biyomları
- İğne yapraklı ormanlar - Sulak alanlar
b) Çöl Biyomları b) Tuzlu su biyomları
c) Çayır biyomları
a) Orman Biyomları: Yeryüzündeki karaların büyük kısmını ormanlar kaplamaktadır.
Tropikal yağmur ormanları: Ekvatorun 20 derece kuzey ve güneyinde görülür. Çok yağış alarak nemli alanları meydana getirir. Karakteristik hayvanları; yarasa yılan geyik kurbağa maymun timsah puma. Nerede görülür ? Güney ve Orta Amerika, Afrika Avustralya ve Asya.
Tropikal Yağmur ormanlarıIlıman bölge yaprak döken ormanları: Genelde orta enlemlerde karşılaşılan kısa boylu ve seyrek ağaç bulunduran alanlardır. Ağaçlar kış gelmeden yapraklarını döker burada yaşayan hayvanlar ya kış uykusuna yatar ya da göç eder. Karakteristik hayvanları: Ayı, sincap, tilki, vaşak, yaban kedisi. Karakteristik bitkileri; ıhlamur, kayın, ceviz, meşe palmiye ve okaliptüs. Nerede görülür ? Avrupa'nın tamamı, Orta ve Kuzey Çin, Atlantik kıyıları.
Ilıman bölge yaprak döken ormanlar
İğne yapraklı ormanlar: Yüksek enlemlerde rastlanılan iğne yapraklı ormanlarda ağaçlar yapraklarını tamamıyla dökmez. Karakteristik hayvanları; Kirpi, baykuş, köstebek, fare ve çakal. Karakteristik bitkileri; Ladin, çam ve köknar. Nerede görülür ? Ülkemizde Doğu Karadeniz'de, Sibirya, Kanada ve İskandinavya.
İğne yapraklı ormanlar
b) Çöl Biyomları: Sıcaklıkların çok yüksek yağışın az olduğu kurak alanlardır. Toprak sıcaklığı yaklaşık 60 derecedir. Bitki örtüsü seyrek ya da hiç olmaz. Örnek: Sahra Çölü, Arabistan Çölü ve Kalahari Çölü. Çölde susuzluğa dayanıklılığı fazla olan, renkleri açık, su depolayabilen canlılar yaşar. Karakteristik hayvanları: Böcek, sürüngen ve deve. Karakteristik bitkileri: Kaktüs ve Çalı. Nerede görülür ? Asya Kıtasında ( Arabistan, Gobi ve Taklamakan ), Kuzey Amerika'da ( Kaliforniya, Nevada, Kolorado ve Meksika ), Afrika Büyük Sahra, Avusturalya Büyük Kum Çölü.
Çöl
c) Çayır Biyomları: Yağışın orman oluşmayacak kadar az, çöl olmayacak kadar çok olduğu biyomlar. Ilıman bölgelerde step, tropikal alanlarda savan olarak bulunmaktadır. Humus bakımından zengindir. Ilıman bölge çayırları nerelerde görülür ? Arjantin, Orta Asya, Kuzey Amerika ve Avustralya, ülkemizde Ege ve Akdeniz Bölgeleri ile Doğu ve İç Anadolu Bölgelerinde. Tropikal çayırlar: orman yerine uzun boylu ağaçların bulunduğu alanlardır. Toprağa gübre sağlamak en önemli görevleridir. Karakteristik hayvanları: Sığır, keçi, sincap, koyun ve inek. Karakteristik bitkileri: Buğday Baklagiller.
Çayır Biyomu ve Karakteristik Hayvanları
2. Sucul Biyomlar: Biyosferin en büyük kısmını kaplayan su biyomları durgun veya hareketli su kütlelerinden oluşur. Durgun olanlarına gölleri, hareketli olanlarına da akarsu ve nehirleri örnek verebiliriz.
a) Tatlı su biyomları: Göl Biyomları: Büyüklükleri ve yaşayan canlıları değişim gösteren bu biyomların en önemli besinini yağmur ve eriyen kar suları oluşturur. Pelajik bölge: Balık, kurbağa gibi canlıların yaşadığı bölümdür. Bentik bölge: Organik ve inorganik madde içeren kısımdır. Karakteristik hayvanları: Levrek, kurbağa, siyanobakteri, sazan, algler. Karakteristik bitkileri: Sazlık, kamış ve nilüfer. Ülkemizde Ulubat, Manyas, Sapanca v.b. göller bulunmaktadır.
Göl Biyomu ve Sazlık
Akarsu biyomları: Akış hızı az ve fazla olarak bulunur. Akış hızı fazla olan akarsu biyomlarında alg, sürüngen ve kara yosunu gibi canlılar yaşamaktadır. Akış hızı az olanlarda, solucan, yumuşakça ve alabalık bulunur. Akarsu biyomlarında, alabalık, kefal ve sazan balıkları yaşamaktadır. Kızılırmak, Fırat, Yeşilırmak, Sakarya ve Aras ülkemizde bulunan akarsu biyomlarından birkaçıdır.
Akarsu
Sulak alanlar: Su ile kaplı alanlardır. Çok çeşitli canlılar içermesinden dolayı en zengin biyomlar arasında gösterilmektedir. Özellikle sivrisinek kaynağı oldukları için kurutulan sulak alanlar ekolojik dengeye son derece zarar vermektedir. Nerede görülür ? Türkiye'de Sultan Sazlığı, Göksu Deltası ve Yeşilırmak Deltası. Karakteristik bitkiler: Bataklık, turbalık ve sazlık.
Sulak alan
b) Tuzlu su biyomları: Deniz ve okyanusları ifade eden tuzlu su biyomları, zengin biyoçeşitliliğe sahiptir. Tuzlu su biyomlarında aşağı doğru inildikçe sıcaklık düşmekte, ışık azalmakta buna bağlı olarakta canlı çeşitliliği değişmektedir. Işığın fazla oranda hissedildiği üst bölüm fitoplankton, zooplankton ve küçük balıklar bakımından zengindir. Tuzlu suda yaşayan canlıları belirleyen faktörler: dalgalar, tuzluluk, sıcaklık, basınç, ışık ve akıntılardır. Karakteristik hayvanları: Deniz anası, midye, solucan, balık, fok ve mürekkep balığı.
BİYOMLARDA YAŞAYAN CANLILARIN ADAPTASYONLARI
Bitki ve hayvan türleri yaşamlarını devam ettirebilmek için bulundukları ortamın iklim koşullarına uyum sağlamak ( adaptasyon ) zorundadır. Adaptasyonun nasıl gerçekleştiğini örneklerle inceleyelim.
Sıcak çöllerde suyun azlığı bitkiler ve hayvanlar için en önemli sorundur. Bu nedenle çöl bitkilerinin bir kısmı suyu bulduğu zaman onu en yüksek düzeyde kullanarak kısa sürede filizlenir, meyve verir
ve tohum saçar. Tohumlar da su buluncaya kadar bekler. Bazı çöl bitkilerinin su kaybını en aza indirmek için toprağın üstündeki bölümleri çok küçüktür. Bunların toprak altında yaygın kökleri vardır. Bazıları ise güneş ışığının etkisini en aza indirecek kadar ince ve uzundur. Örneğin, Saguara kaktüsü 15 m yüksekliğe ulaşır. Kaktüs gibi bitkiler suyu gövdelerinde depolar. Yaprakların yerini alan dikenler, nem kaybını azaltır.
Çöllerde yaşayan birçok hayvan türünün kendine has davranışsal ve yapısal özellikleri vardır. Çöl hayvanları fazla ısıyı bedenlerinden uzaklaştırmak için değişik mekanizmalar kullanır. Birçok çöl hayvanının rengi başka bölgelerdeki hayvanlara kıyasla daha açıktır. Pek çok çöl hayvanı, su ihtiyaçlarını bitkilerden özellikle su depolayan kaktüslerden temin eder. Örneğin, bazı çöl kertenkeleleri, çoğunlukla hareket halindedir ve sadece gölgede dinlenir. Yarasa, yılan, kemirgen, tilki, kokarca gibi hayvanlar geceleri ortaya çıkar, gündüzleri serin bir oyuk ya da mağarada uyur.
Soğuk çöller, buzlarla kaplı olduğu için yağış alan kıyı kesimleri dışındaki yerlerde yaşam pek mümkün değildir. Burada yaşayan penguen, fok, kutup tilkisi, beyaz ayı ve kuş gibi hayvanlar besinlerini genellikle denizden sağlar. Kutuplarda yaşayan hayvanlar, düşük sıcaklıklar ve besin yetersizliği gibi şartlara uyum sağlamak zorundadır. Örneğin, kutup ayıları, soğuktan korunmak için buzun içinde kazdıkları yuvalarda kışı uyuyarak geçirir. Kutup bölgelerindeki yaşam koşullarına uyum sağlamış olan fokların derilerinin altında kalın bir yağ tabakası mevcuttur. Bu tabaka soğuk sularda yaşayan fokların vücut ısısının çabuk düşmesini önler.
Savanlarda, hem bitkiler ve ağaçlar yangına karşı toprak altı büyüme organları geliştirerek adaptasyon sağlar. Steplerde bulunan bitkiler rüzgara karşı ayakta kalabilmek için kümeler hainde gelişirler.
Tropikal yağmur ormanları yıl boyunca yüksek sıcaklık ve yağış aldığından bu biyomdaki bitki türleri uzun boylu, geniş yapraklı ve sık ağaçlardan oluşur. Fazla yağış bitkilerin çürümesine sebep olacağından dolayı bu biyomdaki bitkilerin çoğunun yaprakları suyu kolayca akıtabilecek özelliktedir.
Çeşitli Biyomlarda Yaşayan Bazı Organizmaların Adaptasyonu: Aşağıdaki tabloda kısaca gösterilmiştir.
| Organizma | Habitat | Adaptasyon | Fonksiyonu |
| Kurbağa | Sulak alan | Kuraklık | kuraklıklarda uykuya yatılarak canlık korunur |
| Fok | Buzullar | Kalın yağ tabakası | soğuk ortamda vücut sıcaklığını korumak |
| Zürafa | Otlaklar | Uzun boyun | ağaçlar yapraklarına ulaşmaya yardımcı olur |
| Kutup tavşanı | Tundra | kış beyaz kürk | yırtıcılardan korunmak için kamuflaj sağlar |
| Maymun | Yağmur ormanı | kavrayıcı kuyruk | ellerin serbest kalması ile ağaçlarda beslenme ve hareket |
| Kaktüs | Çöl | Kütikül | buharlaşma ile su kaybını azaltır |
| Robin (kuş) | Orman | Göç | mevsimsel değişimlere uyum |
Yararlanılan Kaynaklar:
1- Biyoloji ÇKS, Celal Aydın Yayınları, Kasım 2011, ANKARA
2- http://cografyalise.blogcu.com/biyocesitlilik-biyomlar-ve-ozellikleri/3990400
3- http://hotfile.com/dl/114665076/98fd88f/Yeryuzunde.Biyom.Dagilisi.rar.html
4- http://www.roebuckclasses.com/weather/resource/climate/tropical.htm
5- http://www.blueplanetbiomes.org/rainforest.htm
6- http://zhy-xianger.blog.163.com/blog/static/56788522200961423726917
7- http://www.resimseli.com/r-col--resimleri-378-col-resimleri-8-5081.htm
8- http://www.bilgiustam.com/akarsu-nedir-akarsular-hakkinda-hersey/
9- http://web.sakarya.edu.tr/~saimo/ders-unite02.htm
10-http://yegitek.meb.gov.tr/aok/Aok_Kitaplar/AolKitaplar/cografya_5/1.pdf
11-http://www.lisebiyoloji.com/ekoloji-kommunite.html
